> overwegingen > over vergeving

Over vergeving (24 februari 2019)

Over Vergeving
(24 februari 2019)

Ik lees 2 gedeelten uit Genesis over de geschiedenis van Jozef en zijn broers
In dit gedeelte lezen we over de hereniging tussen Jozef en zijn broers. Jozef is verstoten door zijn broers en na alle omzwervingen heeft hij een belangrijke positie weten te bemachtigen aan het Egyptische hof waar hij een belangrijke adviseur is geworden voor de Farao. Jozef wist de dromen te duiden van de Farao en heeft zo het volk kunnen voorbereiden op een hongersnood. De hongersnood die ook het buurland treft en die de broers van Jozef naar Egypte drijft.

En dan staan zijn broers bij hem op de stoep; nu lijken de rollen omgekeerd. Wat doet Jozef?
Hij helpt zijn broers maar stelt ze ook op de proef; hij beschuldigt ze van spionage en diefstal en vervolgens dreigt hij Benjamin de jongste zoon van zijn vader van Jakob gevangen te nemen.
Dan gaat Juda door de knieën, Juda die eerder Jozef in de put had gegooid maakt een draai:
‘Neem mij, in plaats van Benjamin, ik neem de schuld op me. Niet weer kan ik een lievelingskind van mijn vader achterlaten, dat zou vader niet kunnen verdragen.’
Het verhaal keert zich, de geschiedenis wordt niet herhaald.

Daar lees ik verder Genesis 45 vers 1- 15
45:1Toen kon Jozef zich niet langer goed houden tegenover allen die daar bij hem waren. ‘Laat iedereen weggaan!’ riep hij. Zo was er niemand bij toen Jozef zijn broers vertelde wie hij was. 2Hij barstte in tranen uit en huilde zo luid dat de Egyptenaren het hoorden en dat het ook in het paleis van de farao te horen was. 3Hij zei tegen zijn broers: ‘Ik ben het, Jozef! Leeft mijn vader nog?’ Zijn broers waren niet in staat antwoord te geven, ze waren verlamd van schrik. 4‘Kom toch dichterbij,’ zei Jozef tegen hen, en daarop gingen ze dichter naar hem toe. ‘Ik ben Jozef,’ zei hij, ‘jullie broer, die jullie verkocht hebben en die naar Egypte is meegevoerd. 5Maar wees niet bang en maak jezelf geen verwijten dat jullie mij verkocht hebben en dat ik hier ben terechtgekomen, want God heeft mij voor jullie uit gestuurd om jullie leven te redden. 6De hongersnood teistert het land nu al twee jaar, en ook de komende vijf jaar zal er niet geploegd of geoogst worden. 7God heeft mij voor jullie uit gestuurd om jullie voortbestaan op aarde veilig te stellen; zo wilde hij veel levens redden. 8Niet jullie hebben mij dus hierheen gestuurd maar God; door hem ben ik de belangrijkste raadsman van de farao geworden, de bestuurder van zijn hele hof en heerser over heel Egypte. 9Ga onmiddellijk terug naar mijn vader en zeg tegen hem dat zijn zoon Jozef hem het volgende laat weten: “God heeft mij heer over heel Egypte gemaakt. Kom zo snel mogelijk naar mij toe. 10U kunt in Gosen wonen, dicht bij mij, met uw kinderen, uw kleinkinderen, uw schapen en geiten en runderen en wat u verder maar bezit. 11Ik zal u daar onderhouden, want de hongersnood zal nog vijf jaar duren. Dan hoeft u geen gebrek te lijden, u niet en ook uw familieleden en uw dieren niet.”’ 12Tot slot zei Jozef: ‘Jullie allemaal, ook jij, Benjamin, zien met eigen ogen dat ik het zelf ben die hier met jullie spreekt. 13Vertellen jullie mijn vader dus hoeveel aanzien ik in Egypte geniet, en alles wat jullie gezien hebben, en laat hem dan zo gauw mogelijk hierheen komen.’ 14Daarop viel hij zijn broer Benjamin om de hals; beiden huilden. 15Jozef kuste al zijn broers, terwijl hij zijn tranen de vrije loop liet. Pas toen waren zijn broers in staat iets tegen hem te zeggen.

Jozef omarmt zijn broers. Maar was alles daarmee weer koek en ei? Was daarmee de relatie hersteld? Jozef was opgelucht. Er is vast geen dag voorbij gegaan dat hij niet dacht aan zijn broers en zijn vader. En zou hij ook niet vaak gedacht hebben aan zijn eigen rol? Jozef die als lievelingetje van zijn vader zich ook niet echt in kon houden tegen zijn broers en maar bleef opscheppen. Hoe vaak zou hij achteraf spijt hebben gehad van zijn eigen opstelling?

En dan kan hij zijn broers weer in de armen sluiten, nadat de maskers zijn afgegaan bij de broers gaat het masker af bij Jozef: ‘Ik ben niet alleen een belangrijke man aan dit Egyptische hof ik ben jullie broer, ik heb het! Kom dichterbij en wees niet bang. Maak jezelf geen verwijten dat jullie mij verkocht hebben en dat ik hier ben terechtgekomen want God heeft mij voor jullie uit gestuurd om jullie leven te redden.’

Jozef huilt, Benjamin huilt en Jozef kust de andere broers. Pas toen waren zijn broers in staat iets tegen hem te zeggen. Maar wat? Wat zouden ze gezegd hebben? Daar maakt de Bijbel geen melding van, de focus ligt dan ook helemaal op Jozef. Hij is de held van het verhaal.

Het verhaal is tot stand gekomen in de tijd van de Koningen. Aan het hof van David is het verhaal van Jozef waarschijnlijk op schrift gesteld. Het verhaal als uitloper van de aartsvader verhalen, moest wortels smeden in het door stammen verdeelde volk die nu samen een staat vormden onder de dynastie van David.

Het Jozefverhaal richt zich op menselijke dilemma’s en wil een duidelijk ideaal aanwijzen, Jozef, de onberispelijke held van het verhaal. Het verhaal moest mensen in die tijd aanmoedigen om op dezelfde wijze het leven te leven, en oude geschiedenissen achter zich laten. Maar vooral om het leven te leven in vertrouwen op God. De auteurs benadrukken wel drie keer: ‘God heeft mij voor jullie uitgestuurd. Het is allemaal onderdeel geweest van Godsplan. Als jullie mij niet hadden verkocht, had ik hier nu niet gestaan.’

Jozef plaatst de hele gebeurtennis in het Licht van Gods plan. Alsof hij wil zeggen;
‘het hele leven is actie en reactie, maar door ons handelen heen, beweegt God
die uitnodigt, die helpt; blijf niet steken bij de breuk. Beweeg weg van de pijn en het verwijt
kijk hoe de zaken er nu voorstaan. Richt je op het goede dat uit de situatie is gekomen.
Wat levert het wel niet op?’

Het verhaal wil herinneren: God helpt zijn mensen altijd weer uit de vloek naar de zegen.
Dat is de heelheid die God met ons voorheeft te midden van de gebrokenheid van ons menselijke bestaan. Zo was het voor Jozef uitgepakt, daar geloofde hij in. Maar hoe zat het met zijn broers? Ervaarden zij dezelfde verzoening? Hoe zouden zij gereageerd hebben, wat zouden ze gezegd hebben?

Zij zaten in een afhankelijkheidspositie, hongersnood dreef hun in de armen van hun broer.
De broer die hun weer in de armen sluit, konden zij de geschiedenis ook zo achter zich laten?
Bevrijdde hen dit van hun schuldgevoelens? Het verdriet dat ze hadden aangericht, hoe moeten zij het leven weer oppakken? Ze zijn dan wel vanuit de hongersnood terecht gekomen in een vruchtbaar gedeelte van de Nijl delta. Maar hoe zit het met hun innerlijke vruchtbaarheid? Kunnen ze opnieuw beginnen?

Het lukt de broers dan ook niet de geschiedenis los te laten. Aan het eind van genesis, jaren later als hun vader, als Jacob is overleden slaat de schrik weer om het hart. De dood rakelt op, doet de verhoudingen weer verschuiven en maakt de broers onzeker. Zij maakt dat wat voorbij was, weer terugkeert.

Lezen Genesis 50:15-21
15Nu hun vader er niet meer was, zeiden Jozefs broers tegen elkaar: ‘Als Jozef zich nu maar niet tegen ons keert en zich wreekt voor alle ellende die wij hem hebben aangedaan.’ 16Daarom lieten ze hem de volgende boodschap brengen: ‘Voordat hij stierf heeft je vader ons opgedragen 17je dit verzoek over te brengen: “Vergeef je broers hun schandelijke misdaad, Jozef. Ze hebben je in de ellende gestort, maar wees nu zo goed om de dienaren van de God van je vader die misdaad te vergeven.”’ Bij het horen van die woorden kon Jozef zijn tranen niet bedwingen. 18Daarna gingen zijn broers zelf naar hem toe. Ze vielen voor hem op hun knieën en zeiden: ‘We zijn bereid je slaaf te worden.’ 19Maar Jozef zei: ‘Wees maar niet bang. Ik kan toch Gods plaats niet innemen? 20Jullie hadden kwaad tegen mij in de zin, maar God heeft dat ten goede gekeerd, om te bewerken wat er nu gebeurt: dat een groot volk in leven blijft. 21Wees dus niet bang. Ik zal zelf voor jullie en jullie kinderen zorgen.’ Zo troostte hij hen en stelde hij hen gerust.

‘Vergeving ligt niet bij mij’, zegt Jozef dat ligt bij God. ‘Jullie hadden kwaad in de zin, maar God heeft dat ten goede gekeerd om te bewerken wat er nu gebeurt: dat een groot volk in leven blijft.’

De vraag van vergeving neerleggen bij God, het oordeel over dat wat gebeurd loslaten in vertrouwen op God. Eerlijk kunnen kijken naar jezelf in verbinding met God. En tegelijk vertrouwen putten uit de gang van de schepping, hoe het leven zich herpakt. Als bewijs dat God niet loslaat, juist als er zoveel is misgegaan. Ik vind dat heel mooi.

Die beweging om te vertrouwen dat door de tijd heen gebeurtenissen in een ander licht kunnen komen te staan. Dat door de tijd heen, door de pijn de toekomst weer aan vruchtbaarheid kan winnen. Tegelijk maakt dat vergeving misschien tot een van de moeilijkste dingen die er is. Het vraagt om geduld, om uithouden om iedere keer weer opnieuw je toe te vertrouwen tot het verhaal dat God met ons voor heeft.

En dat is vaak lastig, we willen er klaar mee zijn. Want als je leeft met pijn van iets dat iemand jouw heeft aangedaan of van iets dat jij iemand hebt aangedaan, zou je het liefst een streep willen zetten onder het geheel en verder gaan, zonder dat het blijft knagen en zeuren. Maar zo werkt het niet. Vergeving is een proces, een proces van loslaten om naar vrede te leven. Pas als vergeving heeft plaatsgevonden kan er een nieuw verhaal komen, kan er verzoening zijn.

Desmond Tutu en zijn dochter schreven er een indrukwekkend boek over, het boek van vergeving. Wat ik mooi vind in dit boek dat ze vergeving als een proces van erkenning van gedéélde gebrokenheid beschrijven. Pas als we onze eigen begrensdheid onder ogen kunnen zien, kunnen we dat bij een ander ook. Daarin kan ruimte aanvaarding, en misschien zelfs begrip groeien. En kan het oordeel waarmee we onszelf of de ander in een hoek zetten, losgelaten worden.

Tutu en zijn dochter geven hierbij 4 stappen om dit proces te doorlopen, niet dat je er dan bent, maar als handvat. Het eerste wat ze aanstippen is:
*Vertel het verhaal, accepteer dat wat er gebeurd is niet te veranderen is. Juist door het verhaal te vertellen, kunnen we betekenis verlenen. Kunnen we perspectief aanbrengen en kunnen we loskomen van onze gekwetstheid. Blijven we niet cirkelen in ons hoofd en ons hart maar plaatsen we het daadwerkelijk buiten ons. Laten we daglicht toe in het donker.

*Vervolgens benoemen ze het belang van emoties. Sta stil bij wat het bij teweeg heeft gebracht, gevoelens die we niet erkennen kunnen we ook niet loslaten.

*Dan staan ze stil bij het moeilijkste: het schenken van vergeving. Aan de ander, of aan onszelf, of misschien aan iemand die er helemaal niet meer is, of aan iemand die we door alles wat gebeurd is, nooit meer onder ogen willen zien. Vergeving is volgens hun niet makkelijk, het is een worsteling. Vergeving als het proces om de ruimte te vinden en de kracht te vinden om je niet te laten definiëren door de wond die je is toegebracht.

Zoals Jozef niet bleef hangen in zijn gekwetstheid maar zag hoe het ten goede is gekeerd:
‘Ik ben niet een verstoten zoon, ik ben goed terecht gekomen hier in Egypte. Juist op deze plek kan ik de schepping verder brengen, kan de geschiedenis met het volk doorgang krijgen’. En je hoopt dat de broers ook opnieuw kunnen wortelen. Dat Juda zijn eigen gebrokenheid onder ogen kan zien en daar vrede mee kan sluiten: ‘Ik kon Jozef niet uitstaan, ik wilde ook gezien en geliefd worden door mijn vader.’

Of zoals Tutu zegt over zelfvergeving: ‘Het gaat om acceptatie van onze menselijkheid, we zijn niet perfect. Als we de dingen beter hadden kunnen doen, dan hadden we dat wel gedaan’.

In de Joodse traditie vieren ze op Jom Kippoer, grote verzoendag deze beweging
De innerlijke kracht om na gekwetstheid of ons eigen falen weer verder te gaan gaat over geloof. Te geloven in een kracht in God die vergeeft en aanvaardt. Geloven gaat over overgave, de liefdevolle aanvaarding over ons kunnen en niet kunnen. Juist die kracht die ons vergeeft maakt het mogelijk weer vertrouwen te stellen en te herstellen in onszelf en anderen. Vanuit dit nieuwe vertrouwen, die verandering in onszelf geven we tegelijk de mogelijkheid ook de ander zijn verhaal te veranderen. En deze draad van vergeving gaat verder vanuit het Jodendom in het verhaal van Jezus. Jezus die oproept tot vergeving, legt de kracht van Gods liefde in onze handen. Vergeef en je zult vergeven worden. De ander zijn gebrokenheid aanvaarden is de toegang tot het koninkrijk God, God heeft ons nodig om zijn vergevende vleugels uit te slaan om het verhaal te keren. Voor de ander en voor ons zelf.

Vergeving is een worsteling, keer op keer je realiseren dat we het leven niet in de hand hebben. Tegelijk ook realiseren dat het wel degelijk een keus is welke betekenis we gebeurtenissen geven. Laten we ons gevangen zetten door boosheid en wrok of kan er een ander verhaal komen, een verhaal van heelheid in de gebrokenheid?

*Volgens Desmond Tutu kan pas na deze worsteling na het proces van vergeving, een besluit komen: Kan de relatie een doorstart krijgen of niet?
Zo niet, Laat de grond dan braak liggen, laat het zijn zoals het is, als een gebied dat bij je geschiedenis hoort maar dat je niet weerhoudt om verder te trekken om ook weer vruchtbare grond te ontdekken.

Ik sluit af met woorden van Desmond Tutu en zijn dochter:
We kunnen niet opnieuw beginnen
We kunnen geen nieuwe start maken alsof het verleden er niet was
Maar we kunnen iets nieuws planten
In de geschroeide aarde
Mettertijd zullen we een nieuw verhaal oogsten over wie we zijn
We zullen een relatie opbouwen die getemperd is door het vuur van onze geschiedenis
Jij bent iemand die mij heeft gekwetst
Ik ben iemand die jou zou kunnen kwetsten
En in het besef van deze waarheden kiezen we ervoor om iets nieuws te maken
Vergeving is mijn vastbeslotenheid om de afgestorven wirwar van pijn en beschuldiging op te ruimen
En ruimte te creëren, een akker in te zaaien
Als ik deze plek overzie, kan ik ervoor kiezen jou uit te nodigen hier zaden te strooien voor een andersoortige oogst Of ik kan ervoor kiezen je te laten gaan
En deze akker braak te laten liggen.

Meer informatie   ANBI-register Doopsgezinde Gemeente Bussum-Naarden
contact maandblad privacy
routebeschrijving nieuwsbrief disclaimer
veelgestelde vragen inloggen colofon
2020 Doopsgezind.nl